मर्चवारको नियति: विकासको भोक र जातीय राजनीतिको सिकार

मर्चवार एउटा यस्तो उर्वर भूमि, जहाँको पसिना वर्षौंदेखि राजनीतिक उपेक्षाको दलदलमा फसेको छ । यहाँको विकासको गति दशकौँदेखि शून्यप्रायः छ । यसको मुख्य कारण स्पष्ट छ ः जातिवादमा आधारित स्वार्थको राजनीति र चरम राजनीतिक हस्तक्षेप -Political Cartelization_ जसले मर्चवारका नागरिकलाई निरन्तर पछाडि धकेलिरहेको छ ।

समस्याको जडः राजनीतिले विकासमाथि गरेको घात मर्चवारको विकास नहुनुमा जातीय र गुटगत राजनीतिले निम्न घातक परिणामहरू निम्त्याएको छ :

१. ’आफ्ना’ र ’अरु’ को विकास नीतिः

स्रोतको बन्दीकरण जातीय राजनीतिले योग्यता र आवश्यकतालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्छ।

विकास बजेटको ’गुटगत हिस्सा :बजेट र ठेक्कापट्टामा ’जाति÷समुदाय÷गुटगत आधारमा हिस्साबन्दी’ गरिन्छ, जसले गर्दा योग्य र निष्पक्ष व्यवसायीले काम पाउँदैनन्। फलस्वरूप, आयोजनाहरू (जस्तैः ढल निकास, सिँचाइ) गुणस्तरहीन बन्छन् वा बीचमै अलपत्र पर्छन्।

दक्षताको हत्याः प्रशासकीय नियुक्ति, शिक्षकको पदपूर्ति र स्थानीय समितिका जिम्मेवारीहरूमा ’हाम्रो मान्छे’ खोज्ने प्रवृत्ति हावी हुँदा कुशल र सक्षम व्यक्तिहरू पाखा लाग्छन्। यसले सेवा प्रवाहलाई पूर्ण रूपमा पंगु बनाउँछ।

२. राजनीतिक हस्तक्षेप र विकासको हत्या

मर्चवारमा राजनीतिक अस्थिरता कुनै दुर्घटना होइन, यो विकासलाई रोक्ने एउटा व्यवस्थित हतियार बनेको छ ।

परियोजनाको निरन्तरतामा ब्रेकः एक जना जनप्रतिनिधिले सुरु गरेको काम अर्को गुट वा पार्टीको नेता आउँदा बदलाको भावनाले रोक्ने वा खारेज गर्ने चलन छ । यसले गर्दा मर्चवारका जनताले दशकौँदेखि बिजुली, भरपर्दो सडक वा आधुनिक स्वास्थ्य चौकीको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् ।

स्थानीय सरकारको निरीहताः निर्वाचित स्थानीय सरकारहरूले समेत पार्टी केन्द्र वा गुटको दबाबमा रहेर काम गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। उनीहरूको काम गर्ने क्षमता केन्द्रीय राजनीतिको चाबी ले नियन्त्रण हुन्छ।

३. नागरिक समाजमा विभाजनको विष

राजनीतिक दलहरूले जानीजानी विकासका मुद्दाहरूलाई ओझेलमा पार्न जाति, धर्म र समुदायको नाममा नागरिकलाई विभाजित गरिदिन्छन्।

सामाजिक सद्भावमा चिरोः जनताको ध्यान सडक, शिक्षा र गरिबीबाट हटाएर जातीय पहिचानको मुद्दामा केन्द्रित गराइन्छ। यसले मर्चवारभित्रै विश्वासको सङ्कट र सामाजिक द्वन्द्व निम्त्याउँछ, जसबाट राजनीतिक स्वार्थ सजिलै पूरा गर्न सकिन्छ ।

सीमान्तीकरणको दुष्चक्रः राजनीतिमा हावी भएका ठूला जातीय समूहले मात्र सुविधा पाउँछन्, जसले गर्दा दलित र अति विपन्न वर्ग शिक्षा र अवसरबाट झन्–झन् टाढा पुग्छन्।

मर्चवारको मुक्तिः समस्या समाधानका निर्णायक सूत्रहरू

मर्चवारको विकासको मार्ग खोल्न अब नागरिक र राजनीतिक नेतृत्व दुवैले निम्न कार्यमुखी (ब्अतष्यल–इचष्भलतभम) उपायहरूमा तत्काल ध्यान दिनुपर्छः

१. नागरिकको निर्णायक शक्तिः मतदानको सपथ

जातीय लेन्स हटाऔँः मतदाता शिक्षालाई सशक्त बनाएर नागरिकलाई बुझाउनु जरुरी छ कि “तपाईंको जातको नेताले होइन, राम्रो काम गर्ने व्यक्तिले मात्रै मर्चवारलाई विकास दिन सक्छ।“ चुनावमा ’जाति’ वा ’गुट’ लाई होइन, ’योग्यता र विकासको एजेन्डा’ लाई आधार बनाएर मतदान गर्ने सामूहिक सपथ लिने।

प्रेसर ग्रुपको निर्माणः  विकासका मुद्दा (जस्तैः सिँचाइको सुनिश्चितता, गुणस्तरीय शिक्षा) लाई राजनीतिक दलको स्वार्थभन्दा माथि राखेर दबाब सिर्जना गर्न निष्पक्ष नागरिक समाज, युवा र वुद्धिजीवीको संयुक्त ’विकास निगरानी समिति’ गठन गर्ने।

२. राजनीतिक नेतृत्वको जवाफदेहीता र त्याग

विकासमाथि राजनीतिक एकताः  सबै दलका जनप्रतिनिधिहरूले एकसाथ बसेर ’मर्चवारको विकासका साझा एजेन्डाहरू’ मा हस्ताक्षर गरी त्यसलाई पूरा गर्ने लिखित प्रतिवद्धता जनाउनुपर्छ। विकासका आयोजनाहरूलाई ’दलगत होइन, क्षेत्रीय आयोजना’ घोषणा गरी निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने।

योग्यताको सम्मानः पार्टीहरूले आफ्नो आन्तरिक संरचना र सार्वजनिक नियुक्तिहरूमा जातीय कोटाभन्दा माथि उठेर इमान्दारिता र दक्षतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसले सुशासनलाई बलियो बनाउँछ ।

३. सुशासन र पारदर्शिताको हतियार

जनताको अडिट : हरेक विकास परियोजनाको बजेट, खर्च र प्रगतिको विवरण अनिवार्य रूपमा वडा कार्यालय वा सार्वजनिक स्थानहरूमा सूचनापाटीमा टाँस गर्ने प्रणाली बसाल्ने। नागरिकले प्रश्न सोध्न पाउने अधिकारलाई सशक्त बनाउने ।

शून्य सहनशीलताः राजनीतिक पहुँचको आधारमा ठेक्का लिने तर काम नगर्ने व्यक्ति वा समूहलाई तत्काल कालोसूचीमा राख्ने र भ्रष्टाचारमा संलग्न जोसुकैलाई कठोर कारबाही गर्ने निकायलाई सशक्त बनाउने।

४. समावेशी विकासको मार्गचित्र

पछाडि परेकोलाई विशेष प्राथमिकताः विकासका लागि बजेट विनियोजन गर्दा मर्चवारको भौगोलिक विकटता र सामाजिक गरिबी लाई आधार मान्ने। शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत सिँचाइ आयोजनामा अन्य क्षेत्रको तुलनामा विशेष लगानी सुनिश्चित गर्ने नीतिगत निर्णय लिने।

निष्कर्षः मर्चवारको भाग्य बदल्न अब नेताहरूले जातिवादको राजनीति लाई त्यागेर विकासको राजनीति अङ्गाल्नुपर्छ र नागरिकले जातीय विभाजनलाई चिर्दै एकताको शक्ति प्रदर्शन गर्नुपर्छ। मर्चवारको विकास अब कसैको कृपा होइन, यो यहाँका नागरिकको अटल अधिकार हो।